Udaru mózgu - skutki i rehabilitacja

Post Views: 57

Skutki udaru mózgu – konsekwencje zdrowotne

Udar pozostawia różnorodne konsekwencje w zależności od lokalizacji i rozległości uszkodzenia.

Zaburzenia motoryczne

Porażenie połowicze (hemiplegia) – częściowy lub całkowity brak ruchu po jednej stronie ciała. Dotyka 80% pacjentów.

Niedowład połowiczy (hemipareza) – osłabienie siły mięśniowej po jednej stronie.

Spastyczność – patologiczne napięcie mięśni utrudniające ruchy. Rozwija się u 40% pacjentów w pierwszych miesiącach.

Zaburzenia koordynacji – ataksja, trudności z precyzyjnymi ruchami.

Problemy z chodzeniem – dotyczy 70% bezpośrednio po udarze. Po 6 miesiącach 50% odzyskuje sprawność.

Zaburzenia mowy i komunikacji

Afazja – zaburzenie rozumienia lub/i wypowiadania mowy. Występuje u 30% pacjentów po udarze.

Typy afazji:

Afazja Broca (ruchowa, motoryczna) – rozumienie zachowane, trudności z mówieniem. Mowa telegraficzna, urywana. Pacjent wie co chce powiedzieć, ale nie może.

Afazja Wernickego (sensoryczna, czuciowa) – płynna mowa, ale niezrozumiała, pełna parafazji (zastępowanie słów). Zaburzone rozumienie.

Afazja całkowita (globalna) – zaburzone zarówno rozumienie jak i mówienie. Najcięższa postać.

Afazja anomiczna – trudności z przypominaniem nazw przedmiotów przy zachowanej reszcie funkcji.

Dyzartria – zaburzenia artykulacji przy zachowanym rozumieniu i doborze słów. Mowa niewyraźna, zamazana.

Zaburzenia poznawcze

Zaburzenia pamięci (35-40% pacjentów)
Zaburzenia uwagi i koncentracji
Spowolnienie procesów myślowych
Zaburzenia funkcji wykonawczych
Otępienie poudarowe (30% w ciągu roku)

Zaburzenia emocjonalne i psychiczne

Depresja poudarowa – dotyka 30-50% pacjentów. Pojawia się w pierwszych miesiącach po udarze. Znacząco utrudnia rehabilitację.

Labilność emocjonalna – nagłe, niekontrolowane wybuchy płaczu lub śmiechu.

Lęk i napady paniki – występuje u 25% pacjentów.

Apatia – brak motywacji i inicjatywy.

Zaburzenia połykania (dysfagia)

Dotyczy 50% pacjentów bezpośrednio po udarze. Zwiększa ryzyko zapalenia płuc. U 80% ustępuje w ciągu 2 tygodni.

Zaburzenia czucia

Niedoczulica lub drętwienie
Bóle centralne
Zaniedbywanie połowicze
Zaburzenia czucia głębokiego

Zaburzenia widzenia

Niedowidzenie połowicze
Podwójne widzenie
Zaburzenia ruchomości gałek ocznych

Inne powikłania

Padaczka poudarowa (5-10%)
Bóle barku po stronie porażonej
Zakrzepica żył głębokich
Odleżyny
Infekcje układu moczowego
Zaparcia
Nietrzymanie moczu lub stolca

Rehabilitacja po udarze – czas trwania i etapy

Rehabilitacja to najważniejszy element leczenia po udarze. Powinna rozpocząć się jak najwcześniej.

Etapy rehabilitacji

Faza ostra (0-7 dni) – oddział udarowy. Rehabilitacja w łóżku: pionizacja, ćwiczenia bierne i oddechowe. Zapobieganie powikłaniom.

Faza podaostra wczesna (1-12 tygodni) – intensywna rehabilitacja. Oddział rehabilitacji neurologicznej lub ośrodek stacjonarny. 3-4 godziny terapii dziennie.

Faza podostra późna (3-6 miesięcy) – rehabilitacja ambulatoryjna lub domowa. Kontynuacja ćwiczeń. Największe postępy w pierwszych 3 miesiącach.

Faza przewlekła (>6 miesięcy) – utrzymanie sprawności. Profilaktyka powikłań. Poprawa możliwa nawet po latach.

Jak długo trwa rehabilitacja po udarze?

Poprawa ruchowa:

Największa poprawa: pierwsze 3 miesiące (70-80% całkowitego powrotu sprawności). Wyraźna poprawa: do 6 miesięcy. Mniejsza poprawa: 6-12 miesięcy. Dalsze postępy możliwe nawet po latach przy systematycznych ćwiczeniach.

Powrót do chodzenia:

Po 3 miesiącach: 60-70% odzyskuje zdolność chodzenia
Po 6 miesiącach: 75-80% chodzi samodzielnie lub z pomocą
Czynniki korzystne: młodszy wiek, lekki niedowład, dobra kondycja przed udarem

Sprawność w czynnościach dnia codziennego:

Po 3 miesiącach: 50% jest niezależnych
Po 6 miesiącach: 60-65% jest niezależnych
Po roku: 70% osiąga maksymalną niezależność

Czynniki wpływające na czas rehabilitacji:

Szybszy powrót:

Młodszy wiek
Niewielki zakres uszkodzenia
Brak chorób współistniejących
Wczesne rozpoczęcie rehabilitacji
Intensywna rehabilitacja
Dobre wsparcie rodziny
Brak depresji

Dłuższa rehabilitacja:

Starszy wiek (>75 lat)
Rozległy udar
Udar pnia mózgu
Depresja poudarowa
Ciężkie choroby współistniejące
Brak rehabilitacji w pierwszych tygodniach

Formy rehabilitacji

Kinezyterapia – ćwiczenia ruchowe przywracające sprawność motoryczną. Metody: NDT-Bobath, PNF, Metoda Vojty.

Fizjoterapia – zabiegi fizyczne: elektroterapia, magnetoterapia, krioterapia, laseroterapia.

Terapia zajęciowa – trening codziennych czynności: ubieranie, jedzenie, higiena.

Logopedia – rehabilitacja zaburzeń mowy, połykania.

Psychoterapia – wsparcie emocjonalne, leczenie depresji.

Terapia poznawcza – treningi pamięci, uwagi, funkcji wykonawczych.

Rehabilitacja afazji – jak długo trwa powrót do mowy?

Afazja jest jednym z najbardziej frustrujących skutków udaru. Rehabilitacja wymaga czasu i cierpliwości.

Czas powrotu do mowy

Pierwsze 3 miesiące – największa poprawa spontaniczna i pod wpływem terapii. 60% pacjentów odzyskuje użyteczną komunikację.

3-6 miesięcy – dalszy wyraźny postęp przy regularnej terapii.

6-12 miesięcy – wolniejsza, ale wciąż możliwa poprawa.

Powyżej roku – postępy są możliwe nawet po latach dzięki neuroplastyczności mózgu. Wymaga systematycznej pracy.

Czynniki wpływające na tempo poprawy:

Lepsze rokowanie:

Młodszy wiek
Niewielki zakres uszkodzenia
Wczesne rozpoczęcie logopedii (w pierwszych dniach)
Intensywna terapia (codziennie, po kilka sesji)
Wysoka motywacja
Wsparcie rodziny
Brak depresji

Gorsze rokowanie:

Afazja całkowita
Rozległy udar lewej półkuli
Starszy wiek
Współistniejące uszkodzenia poznawcze
Późne rozpoczęcie terapii

Metody rehabilitacji afazji

Terapia logopedyczna klasyczna:

Indywidualne sesje z logopedą 3-5 razy w tygodniu po 45-60 minut. Ćwiczenia dobrane do typu afazji.

Przy afazji Broca:

Inicjowanie wypowiedzi
Ćwiczenia automatyzmów mowy (liczenie, piosenki)
Melodyczna terapia intonacyjna (MIT)
Wypowiadanie pojedynczych słów, później zdań

Przy afazji Wernickego:

Ćwiczenia rozumienia (wskazywanie przedmiotów)
Samokontrola wypowiedzi
Nazywanie obrazków
Dopasowywanie słów do obrazków

Przy afazji całkowitej:

Podstawowa komunikacja niewerbalna
Ćwiczenia rozumienia prostych poleceń
Praca nad pojedynczymi dźwiękami i słowami

Intensywna terapia afazji:

Terapia CIAT (Constraint Induced Aphasia Therapy) – intensywne ćwiczenia przez 2-3 tygodnie, kilka godzin dziennie. Bardzo skuteczna metoda.

Terapia grupowa:

Spotkania z innymi osobami po udarze. Daje wsparcie emocjonalne i motywację. Ćwiczenia komunikacji w naturalnych sytuacjach.

Komputerowe programy treningowe:

Aplikacje i programy do samodzielnych ćwiczeń w domu. Przykłady: Tactus Therapy, Constant Therapy, Lingraphica.

Alternatywne metody komunikacji:

Tablice komunikacyjne z obrazkami
Gesty i mimika
Rysowanie
Wskazywanie liter lub słów

Ćwiczenia w rehabilitacji po udarze

Ćwiczenia ruchowe dla osób po udarze

Ćwiczenia w pozycji leżącej (faza wczesna):

Ćwiczenie 1: Zginanie i prostowanie kolana

Pozycja na plecach, noga zdrowa ugięta
Powoli zgiąć nogę po stronie porażonej, stopa ślizga się po podłożu
10 powtórzeń, 3 serie

Ćwiczenie 2: Mostek

Pozycja na plecach, nogi ugięte, stopy na podłożu
Unieść miednicę ku górze
Utrzymać 5 sekund, opuścić
8-10 powtórzeń

Ćwiczenie 3: Rotacja tułowia

Pozycja na plecach, nogi ugięte razem
Powoli przechylać kolana na boki
Po 10 powtórzeń na każdą stronę

Ćwiczenie 4: Ruchy ramienia

Chwycić zdrową ręką porażone nadgarstek
Unosić obie ręce razem ku górze
10-15 powtórzeń

Ćwiczenia w pozycji siedzącej:

Ćwiczenie 5: Przenoszenie ciężaru ciała

Siedzenie na krześle bez poręczy
Przesuwać ciężar ciała na lewo i prawo
10 razy w każdą stronę

Ćwiczenie 6: Dosięganie przedmiotów

Położyć przedmioty w różnych miejscach przed sobą i z boku
Dosięgać do nich porażoną ręką (z pomocą zdrowej jeśli potrzeba)
15-20 powtórzeń

Ćwiczenie 7: Wstawanie z krzesła

Siedzenie na krześle, stopy płasko na podłodze
Pochylić się do przodu i wstać
Kontrolowane siadanie
8-12 powtórzeń

Ćwiczenia w pozycji stojącej:

Ćwiczenie 8: Przesuwanie ciężaru

Stanie z podporem (balustrada, poręcz)
Przenosić ciężar z nogi na nogę
15 powtórzeń

Ćwiczenie 9: Unoszenie kolan

Stanie z podporem
Zginać kolano unosząc je do przodu
10 razy każdą nogą

Ćwiczenie 10: Stanie na jednej nodze

Z asekuracją
Unieść zdrową nogę, stać na porażonej
Utrzymać 5-10 sekund
5 powtórzeń

Ćwiczenia dla ręki i dłoni:

Ćwiczenie 11: Otwieranie i zamykanie dłoni

Powoli zacisnąć pięść, potem rozprostować palce
20 powtórzeń
Użyć piłeczki rehabilitacyjnej dla zwiększenia oporu

Ćwiczenie 12: Opozycja kciuka

Dotykać czubkiem kciuka do czubków kolejnych palców
10 pełnych cykli

Ćwiczenie 13: Podnoszenie drobnych przedmiotów

Rozsypać drobne przedmioty (monety, guziki, fasolki)
Podnosić je i wkładać do pojemnika
5-10 minut

Ćwiczenie 14: Ugniatanie plasteliny

Ugniatać, formować kulki, wałeczki
10-15 minut

Ćwiczenie 15: Odkręcanie nakrętek

Przygotować słoiki z różnymi nakrętkami
Odkręcać i zakręcać
10 powtórzeń

Zabawy i aktywności wspierające rehabilitację

Dla funkcji ręki:

Gra w karty – tasowanie, trzymanie kart, układanie pasjansa. Ćwiczy precyzję palców i koordynację.

Układanki i puzzle – zacząć od dużych elementów (12-24 elementy), stopniowo zwiększać trudność. Rozwija koordynację wzrokowo-ruchową.

Gry planszowe – warcaby, chińczyk, Scrabble. Angażują ręce i funkcje poznawcze.

Malowanie i rysowanie – farbami, kredkami, markerami. Chwytanie pędzla lub kredki. Zacząć od dużych powierzchni, dużych narzędzi.

Lepienie – plastelina, glina, masa solna. Doskonałe dla siły i ruchomości dłoni.

Dla funkcji chodu i równowagi:

Rzutki do tarczy – stanie, celowanie, rzut. Ćwiczy równowagę i koordynację.

Kopanie balonu – balon spada wolno, daje czas na reakcję. Bezpieczne dla równowagi.

Taniec – nawet w pozycji siedzącej. Ruchy do muzyki angażują obie strony ciała.

Ogrodnictwo – dosięganie, schylanie się, drobne prace. Motywujące i funkcjonalne.

Dla funkcji poznawczych:

Gry pamięciowe – karty memory, zapamiętywanie sekwencji.

Krzyżówki i sudoku – dostosowane do poziomu trudności.

Gry słowne – Scrabble, zgadywanie słów, kojarzenie.

Ćwiczenia i zabawy w rehabilitacji afazji

Ćwiczenia logopedyczne do wykonywania w domu

Poziom podstawowy (afazja ciężka):

Ćwiczenie 1: Automatyzmy mowy

Liczenie od 1 do 10
Dni tygodnia
Miesiące
Śpiewanie znanych piosenek
Wykonywać 3-4 razy dziennie po 5 minut.

Ćwiczenie 2: Nazywanie członków rodziny

Oglądać zdjęcia bliskich
Próbować wypowiedzieć imiona
Logoped lub rodzina podpowiada pierwszą głoskę
10-15 minut dziennie

Ćwiczenie 3: Wskazywanie przedmiotów

Rozłożyć 3-5 przedmiotów
Rodzina mówi nazwę, pacjent wskazuje
Stopniowo zwiększać liczbę przedmiotów
10 minut, 2-3 razy dziennie

Ćwiczenie 4: Rozumienie prostych poleceń

„Podnieś rękę”, „Zamknij oczy”, „Wskaż nos”
Zacząć od 1-elementowych poleceń
Stopniowo komplikować: „Podnieś rękę i zamknij oczy”
10 minut dziennie

Poziom średni (afazja umiarkowana):

Ćwiczenie 5: Kończenie zdań

Rodzina zaczyna: „W lecie jest…”
Pacjent kończy: „ciepło”
Używać znanych powiedzeń i przysłów
15 minut dziennie

Ćwiczenie 6: Nazywanie obrazków

Przygotować karty z obrazkami (przedmioty codzienne)
Pacjent nazywa co widzi
Zacząć od 10 kart, zwiększać
2 sesje po 15 minut

Ćwiczenie 7: Kategorie semantyczne

Wymienianie słów z kategorii (owoce, zwierzęta, ubrania)
Zacząć od 3-5 słów, zwiększać
10 minut, 2 razy dziennie

Ćwiczenie 8: Czytanie na głos

Zacząć od pojedynczych słów
Przejść do krótkich zdań
Stopniowo wydłużać teksty
15-20 minut dziennie

Poziom zaawansowany (afazja lekka):

Ćwiczenie 9: Opowiadanie o zdjęciu

Wybrać zdjęcie z życia rodziny lub czasopisma
Opisać co się dzieje na zdjęciu
2-3 zdania, stopniowo wydłużać
20 minut dziennie

Ćwiczenie 10: Opowiadanie historyjki obrazkowej

Komiksy, sekwencje obrazków
Ułożyć w kolejności i opowiedzieć
15-20 minut

Ćwiczenie 11: Rozmowa sterowana

Przygotowane pytania dotyczące dnia
„Co jadłeś na śniadanie?”, „Co robiłeś rano?”
20 minut codziennie

Ćwiczenie 12: Pisanie

Przepisywanie zdań
Dyktanda
Samodzielne pisanie prostych wiadomości
15 minut dziennie

Zabawy wspierające terapię afazji

Gry słowne:

Kalambury – rysowanie i odgadywanie słów. Można także odwrotnie – osoba z afazją odgaduje rysunki innych.

Wisielec – zgadywanie liter w słowie. Ćwiczy pamięć słów i ortografię.

Scrabble – układanie słów z liter. Można uprościć zasady, zezwalać na podpowiedzi.

Gra w miasta – lub inne kategorie (zwierzęta, imiona). Dostosować do możliwości.

Śpiewanie:

Ulubione piosenki – melodia pomaga w przypominaniu słów. Melodyczna Terapia Intonacyjna wykorzystuje ten mechanizm.

Karaoke – tekst na ekranie wspomaga. Przyjemna forma ćwiczeń.

Zabawy z kartami:

Dopasowywanie obrazka do słowa – przygotować karty z obrazkami i karty z napisami. Dopasowywać pary.

Memory ze słowami – pary identycznych słów lub obrazek-słowo.

Codzienne aktywności:

Wspólne czytanie gazety – czytać na głos, dyskutować o artykułach.

Oglądanie telewizji z napisami – łączy słyszenie ze czytaniem.

Wspólne gotowanie – czytanie przepisu, nazywanie składników, czynności.

Robienie listy zakupów – pisanie, czytanie, realizacja w sklepie.

Wskazówki dla rodziny w komunikacji z osobą po udarze z afazją

Jak ułatwić komunikację:

Mówić wolno i wyraźnie
Używać prostych zdań
Zadawać pytania zamknięte (tak/nie)
Dać czas na odpowiedź – nie przerywać, nie kończyć zdań
Utrzymywać kontakt wzrokowy
Używać gestów, mimiki, pokazywania
Eliminować hałasy w tle (wyłączyć TV)
Potwierdzać zrozumienie
Nie traktować jak dziecka
Angażować w rozmowy rodzinne
Nie udawać że rozumiesz jeśli nie rozumiesz

Czego unikać:

Mówienia o osobie w trzeciej osobie w jej obecności
Krzyku (problemy ze słuchem to inna sprawa)
Izolowania od życia społecznego
Wykonywania wszystkiego za osobę z afazją
Krytykowania błędów
Niecierpliwości

Aplikacje i narzędzia wspierające rehabilitację afazji

Aplikacje mobilne:

Tactus Therapy – szeroki zestaw ćwiczeń dla różnych typów afazji. Kategorie: słowa, zdania, nazywanie, czytanie.

Constant Therapy – spersonalizowany program ćwiczeń. Dostosowuje trudność do postępów.

Language Therapy – ćwiczenia nazywania, rozumienia, czytania. Wersja po polsku dostępna częściowo.

Materiały papierowe:

Zeszyty do afazji – gotowe zestawy ćwiczeń dostępne w fundacjach (np. Fundacja Aktywnej Rehabilitacji).

Karty obrazkowe – zestawy tematyczne do nazywania i kategoryzacji.

Książki z dużą czcionką – dla ćwiczeń czytania.

Profilaktyka wtórna – zapobieganie kolejnemu udarowi

Ryzyko kolejnego udaru wynosi 10-15% w pierwszym roku. Profilaktyka jest kluczowa.

Modyfikacja stylu życia

Rzucenie palenia – zmniejsza ryzyko o 50% już po roku. Dostępne programy wsparcia i leki.

Dieta śródziemnomorska:

Dużo warzyw i owoców (5 porcji dziennie)
Ryby 2-3 razy w tygodniu
Oliwa z oliwek zamiast masła
Pełnoziarniste produkty zbożowe
Ograniczenie czerwonego mięsa
Ograniczenie soli do 5g dziennie

Aktywność fizyczna:

30 minut umiarkowanego wysiłku 5 dni w tygodniu
Spacery, nordyk walking, pływanie, rower
Dostosowane do sprawności

Utrzymanie prawidłowej masy ciała:

BMI 18,5-24,9
Obwód talii: <94 cm mężczyźni, <80 cm kobiety

Ograniczenie alkoholu:

Mężczyźni: max 20g czystego alkoholu dziennie (1 piwo lub 1 kieliszek wina)
Kobiety: max 10g

Leczenie farmakologiczne

Leki przeciwpłytkowe:

Kwas acetylosalicylowy 75-150 mg/dzień
Lub klopidogrel 75 mg/dzień
Terapia podwójna przez 3 tygodnie po TIA lub drobnym udarze

Leki przeciwzakrzepowe (przy migotaniu przedsionków):

Warfaryna (INR 2-3)
Nowe leki: apiksaban, riwaroksaban, dabigatran

Statyny:

Atorwastatyna 40-80 mg lub rosuwastatyna 20-40 mg
Niezależnie od wyjściowego cholesterolu
Zmniejszają ryzyko kolejnego udaru o 20-30%

Leki hipotensyjne:

Cel: <140/90 mmHg (u diabetyków <130/80)
Najczęściej inhibitory ACE lub sartany

Leczenie cukrzycy:

Cel: HbA1c <7%
Metformina pierwszego wyboru

Leczenie chirurgiczne

Endarterektomia szyjowa – chirurgiczne usunięcie blaszki zwężającej tętnicę szyjną. Wskazana przy zwężeniu >70%.

Angioplastyka ze stentem – mechaniczne poszerzenie zwężonej tętnicy. Alternatywa dla endarterektomii.

Zamknięcie uszka lewego przedsionka – u pacjentów z migotaniem przedsionków, którzy nie mogą przyjmować antykoagulantów.

Rokowanie i jakość życia po udarze

Śmiertelność:

W ciągu pierwszego miesiąca: 20-25%
W ciągu pierwszego roku: 30-35%
Udar krwotoczny: wyższa śmiertelność (40-50%)

Powrót do pracy:

Osoby <65 lat: 40-60% wraca do pracy
Czynniki korzystne: młody wiek, lekki udar, zawód niewymagający sprawności fizycznej

Niezależność w czynnościach dnia codziennego:

Po 3 miesiącach: 50% jest niezależnych
Po roku: 65-70% jest niezależnych lub wymaga minimalnej pomocy

Czynniki dobrego rokowania:

Młodszy wiek
Płeć żeńska
Lekki niedowład początkowy
Brak zaburzeń poznawczych
Wczesna rehabilitacja
Dobre wsparcie społeczne

Wsparcie dla rodziny i opiekunów

Opieka nad osobą po udarze jest wyzwaniem. Zespół przeciążenia opiekuna występuje u 40-70%.

Organizacje wspierające:

Fundacja Udaru Mózgu – edukacja, grupy wsparcia, materiały informacyjne.

Fundacja Aktywnej Rehabilitacji – programy rehabilitacji, grupy dla osób z afazją.

Polski Związek Afatyków – spotkania, terapia grupowa.

Grupy wsparcia online – fora internetowe, grupy na Facebooku dla rodzin po udarze.

Pomoc psychologiczna

Wsparcie psychologiczne zarówno dla pacjenta jak i rodziny. Dostępne w:

Poradniach zdrowia psychicznego (NFZ)
Ośrodkach rehabilitacyjnych
Prywatnie

Wsparcie finansowe

Orzeczenie o niepełnosprawności – uprawnia do:

Zasiłku pielęgnacyjnego (215,84 zł/mc)
Świadczenia pielęgnacyjnego (2458 zł/mc przy rezygnacji z pracy)
Ulg w transporcie, rehabilitacji
Dofinansowania do sprzętu rehabilitacyjnego

Program „Rehabilitacja 75+” – dofinansowanie rehabilitacji domowej dla osób po 75. roku życia (PFRON).

Podsumowanie

Udar mózgu to poważne zagrożenie zdrowia i życia, ale szybka reakcja i właściwe leczenie mogą znacząco poprawić rokowanie. Rehabilitacja rozpoczęta wcześnie i prowadzona systematycznie daje szansę na odzyskanie sprawności. Afazja wymaga cierpliwości i długotrwałej terapii logopedycznej, ale poprawa jest możliwa nawet po latach. Kluczowa jest profilaktyka wtórna – odpowiednie leki, modyfikacja stylu życia i kontrola czynników ryzyka zmniejszają ryzyko kolejnego udaru o 70-80%. Wsparcie rodziny i dostęp do profesjonalnej rehabilitacji decydują o jakości życia po udarze.

Źródła

Ryglewicz D., Milewska D. „Udar mózgu. Postępowanie w ostrej fazie”. Medical Tribune Polska, Warszawa 2020
Sacco R.L., et al. „An updated definition of stroke for the 21st century”. Stroke 2013; 44(7): 2064-2089
Powers W.J., et al. „Guidelines for the Early Management of Patients With Acute Ischemic Stroke: 2019 Update”. American Heart Association/American Stroke Association. Stroke 2019; 50(12)
European Stroke Organisation. „Guidelines for Management of Ischaemic Stroke and Transient Ischaemic Attack 2008”
Polskie Towarzystwo Neurologiczne. „Zasady postępowania w udarze mózgu”. Neurologia Praktyczna 2019
Członkowska A., Ryglewicz D. „Udar niedokrwienny mózgu i przemijające napady niedokrwienne”. Kontinuum – Neurologia, Tom 4. Medical Tribune Polska 2012
Winstein C.J., et al. „Guidelines for Adult Stroke Rehabilitation and Recovery”. American Heart Association/American Stroke Association. Stroke 2016; 47(6)
Brady M.C., et al. „Speech and language therapy for aphasia following stroke”. Cochrane Database Systematic Reviews 2016; 6: CD000425
Teasell R., et al. „Evidence-Based Review of Stroke Rehabilitation”. 18th Edition 2019, Canadian Partnership for Stroke Recovery
Chollet F., et al. „Pharmacological therapies in post-stroke recovery: recommendations for future clinical trials”. Journal of Neurology 2014; 261: 1461-1470
Langhorne P., Bernhardt J., Kwakkel G. „Stroke rehabilitation”. Lancet 2011; 377(9778): 1693-1702
National Clinical Guideline for Stroke. Royal College of Physicians, London 2016, 5th edition
Kernan W.N., et al. „Guidelines for the Prevention of Stroke in Patients With Stroke and Transient Ischemic Attack”. American Heart Association/American Stroke Association. Stroke 2014; 45(7)
Kleindorfer D.O., et al. „2021 Guideline for the Prevention of Stroke in Patients With Stroke and Transient Ischemic Attack”. Stroke 2021; 52(7)
Fundacja Udaru Mózgu. Materiały edukacyjne i statystyki (fum.org.pl)
Narodowy Fundusz Zdrowia. „Kompleksowa opieka po udarze mózgu”. Program zdrowotny 2021
World Stroke Organization. „Global Stroke Fact Sheet 2022” (world-stroke.org)
Stroke Alliance for Europe. „The Burden of Stroke in Europe Report” 2018

Udaru mózgu – skutki i rehabilitacja

Related Posts: