|
 Wiadomości
kulturalne
Wiadomości o Częstochowie:
Historia. Początki miasta Częstochowy sięgają czasów wczesnego
średniowiecza. Osadę założył, jak głosi legenda, Częstoch. Po raz pierwszy
wspomina o niej w dokumencie z 1220 roku biskup krakowski Iwo Odrowąż.
W początkach następnego wieku nazwa pada w wykazach papieskich kolektorów
przy wymienianiu kościoła parafialnego. Już w roku 1377 jeden z dokumentów
księcia Władysława Opolczyka mówi o Częstochowie jako o mieście. Jej umiejscowienie
wróżyło szybki rozwój: okolica była zasobna w płytko zalegające rudy żelaza
a oprócz tego leżała w miejscu przeprawy szlaku handlowego przez Wartę.
Częstochowa swoją popularność zawdzięcza jednak przede wszystkim klasztorowi
jasnogórskiemu. Początek tej trwającej do dziś sławy dał książę Władysław
Opolczyk, który latem 1382 roku sprowadził z Węgier ojców paulinów oddając
im kościół parafialny usytuowany na "Górze Starej Częstochowy".
W 1384r książę Władysław podarował powołanemu do życia klasztorowi obraz
przedstawiający Matkę Bożą. Święta ikona zaczęła przyciągać licznych wiernych,
zmieniając klasztorne wzgórze w ośrodek pielgrzymkowy. W XV wieku "sława"
Matki Boskiej Częstochowskiej docierała daleko poza granice Polski. Do
miasta przybywali pielgrzymi z całej chrześcijańskiej Europy. Okres najbardziej
energicznej rozbudowy miasto przeżywało w XVI i XVII stuleciu. Zyskało
wówczas wiele przywilejów ekonomicznych, działały liczne cechy rzemieślnicze,
młyny, karczmy, gorzelnie. Odbywały się jarmarki. Jednak wojna ze Szwedami
i sześciotygodniowe oblężenie klasztoru w listopadzie i grudniu 1655r
przyniosły Częstochowie ogromne zniszczenie. Zginęła wtedy połowa jej
mieszkańców, znaczna część zabudowy popadła w ruinę. Wojna domowa w następnych
latach pogłębiła tylko gospodarczy upadek miasta. Po rozbiorach Polski
Częstochowa przez 13 lat pozostawała pod zaborem pruskim. Po Kongresie
Wiedeńskim miasto włączono do podległego Rosji Królestwa Polskiego. Wiek
XIX przyniósł Częstochowie przemiany, które były podstawą jej obecnego
oblicza. Wzmożona urbanizacja doprowadziła w 1826r do połączenia Starej
i Nowej Częstochowy w jedno miasto. Te dwa osiedla spojone szeroką aleją
stały się czwartym co do wielkości miastem Królestwa. U schyłku XIX wieku
powstało kilkadziesiąt nowych fabryk, głównie z udziałem kapitału belgijskiego,
francuskiego i niemieckiego. Najlepiej rozwijał się przemysł włókienniczy,
metalowy, chemiczny i galanteryjny. W roku 1896 w Rakowie nieopodal Częstochowy
Ludwik Bernard Hantke założył hutę, która rozbudowywana w II Rzeczypospolitej
i po wojnie jest dziś najważniejszym zakładem przemysłowym regionu. Wraz
z budową fabryk powstawały nowe dzielnice, włączano w obręb miasta okoliczne
osady: Bór, Gros, Kamień, Lisiniec, Stradom, Zacisze, Zawady. Założono
wodociągi i kanalizację. Jednak i tym razem okres pomyślności przerwała
wojna. W pierwszych dniach września 1939 roku okupanci rozstrzelali 3380
obywateli miasta. Do obozu w Brzezince wywieźli i wymordowali prawie 30
tysięcy częstochowskich Żydów. Wcielona do Generalnej Guberni, Częstochowa
odznaczyła się jako jedno z największych w kraju ośrodków ruchu oporu.
Po wojnie rosły nowe dzielnice mieszkalne, rozbudowywano tradycyjne gałęzie
przemysłu. Powołano do życia Politechnikę Częstochowską, Wyższą Szkołę
Pedagogiczną i Filharmonię Częstochowską. W 1975 miasto awansowało do
rangi miasta wojewódzkiego. Obecnie Częstochowa zajmuje powierzchnię ok.
160 km2. Aktywnie bierze udział we współpracy międzynarodowej i propagowaniu
idei jedności Europy, za co została nagrodzona w 1993 roku przez międzynarodowe
gremium Honorową Flagą Europy, a w 1995 Honorową Tablicą Europy. Od 1
stycznia 1999 roku Częstochowa nie jest już stolicą województwa, należy
do województwa Śląskiego. Na początku 1999r miasto miało 258 000 mieszkańców.
Historia Częstochowy
Nazwa miasta Częstochowy pochodzi od słowiańskiego imienia Częstoch.
Powstanie wsi Częstochowy szacuje się na okres wczesnofeudalny czyli u
kresu XI wieku. Wioska powstała najprowdobodobniej u przeprawy przez Wartę.
Częstochowa powstała koło starego szlaku międzydzielnicowego, który przebiegał
przez Kraków biegnąc dalej przez Olkusz-Olsztyn-Kłobuck-Krzepice-Rudę-Wieluń
do Kalisza i Poznania. Osada położona nad rzeką pełniła dużą rolę jako
miejsce handlu. Prócz Częstochowy w odległości 3 km na zachód od rzeki,
obok traktu powstała Częstochówka. Pierwsza informacja na temat dwóch
wsi, Częstochowy i Częstochówki pojawiła się 25 grudnia 1220 roku w dokumencie
biskupa krakowskiego Iwona, który za pomocą owego dokumentu zatwierdził
dziesięcinę na rzecz klasztoru kanoników w Mstowie. Następne informacje
o Częstochowie i Częstochówce pochodzą z 1250 roku z bulli papieża Innocentego
IV, które zostały wymienione wśród wsi płacących dziesięcinę na rzecz
kanoników z Wrocławia, których filią był klasztor w Mstowie. W tamtych
czasach Częstochowa wchodziła w skład Małopolski. Nazwa Częstochowa pojawiła
się również w 1325 roku w spisie kamery apostolskiego świętopietrza. Mapa
gęstości zaludnienia autorstwa świętopietrza wykazuje, że Częstochowa
w drugiej ćwierci XIV wieku jest jednym z najmniej zaludnionych obszarów.
W 1354 król Kazimierz Wielki na znak swego pobytu w Częstochwie, przyznaje
przywilej na wójtostwo we wsi Siedlce. Drugim dokumentem sporządzonym
przez Kazimierza Wielkiego było wydanie statusu prawnego Częstochowy w
24 sierpnia 1356 roku, który zezwolił dwóm przyrodnim braciom założenie
dwóch wsi na prawie niemickim. Wydarzeniem ważnym dla Częstochowy było
objęcie władzy nad tymi terenami przez Władysława Opolskiego jako lenna.
W wyniku jego dość krótkich rządów w latach 1370-1393 doszło do nadania
w 1372 bądź 1377 praw miejskich Częstochowie , oraz do założenia 9 sierpnia
1382 roku klasztoru paulinów. Od średniowiecza do połowy XVIII wieku Miasto
otoczone było murami, lecz czas zniszczył fortyfikacje wykonane z kamienia
na zaprawie wapiennej, dlatego też obecnie te mury nie istnieją. W XIV
i XV wieku Częstochowa należała do miast słabo rozwiniętych i zaludnionych.
W XVI liczba mieszkańców wynosiła około 1500, a na początku XVII wynosiła
około 2000, pierwsza połowa XVII wieku była dla Częstochowy czasem największego
rozkwitu i ludność wynosiła około 2500 mieszkańców. W tych czasach ukształtował
się podział ludności Częstochowy na trzy grupy: posesjonatów (bogatych
rodzin) i rzemieślników cechowych, i mieszczaństwo. Do posesjonatów należały
najlepsze grunty i domy, wywierali oni duże wpływy na miasto. Mieszczaństwo
prócz rzemiosła i handlu zajmowało się rolnictwem, hodowlą i ogrodnictwem.
Od XVI wieku do połowy XVII rozwój miasta był hamowany przez klęski i
najazdy. W 1466 roku w drodze do Wrocławia, Ścibor Towaczowski dowodząc
swymi wojskami napadł i ograbił klasztor jasnogórski. Prócz tego najazdu
pod Częstochową obozowało 60000 tysięcy wojska, szykując się do odwetu
przeciwko księciu żegańskiemu. Natomiast w 1587 roku nastąpił przemarsz
wojska Maksymiliana Habsburga, roszczącego sobie prawa do tronu polskiego.
W 1506 i 1519 roku miasto nawiedziły pożary, a w 1652 roku zostało podpalone
i prawie doszczętnie spalone. Największą klęską były epidemie, które nawidziły
Częstochowę w 1629-1630. Rozwój gospodarczy był hamowany przez liczne
spory mieszczaństwa z władzmi miasta, ze szlachtą i duchowieństwem. W
1655 roku odbył się najazd przeprowadzony przez Szwedów, który poważnie
zagroził rozwojowi miasta, które nie zdążyło się odbudować po wcześniejszych
klęskach. Częstochowa została zrujnowana doszczętnie przez Szwedów. Na
początku sierpnia 1665 roku Częstochowa jest terenem walk rokoszan z wojskami
królewskimi. Wkrótce wojska szwedzkie pod dowództwem gen. Guldenstjerna
splądrowały Częstochowę w 1702. Po dwóch latach Szwedzi powrócili, a w
1705 roku gen. Stromberg podpalił Częstochówkę. W 1708 roku okolice miasta
nawiedziła zaraza. Częstochowa w następnych latach była miejscem przemarszu
wojsk obcych. Czynniki te spowodowały załamanie gospodarki. Po latach
słabości miasto wraz z Częstochówką zaczęło się odbudowywać za sprawą
licznych pielgrzymek. Niebawem Częstochówka została przekształcona w Nową
Częstochowę dostając prawa miejskie, które zostały jej nadane w 1717 roku,
czego dowodem jest wybudowanie ratusza przez paulinów. Nowa Częstochowa
nie dorównała Starej Częstochowie. Mieszkańcy pod wpływem licznych pielgrzymek
oprócz zajęć rolniczych, zajęli się tworzeniem dewocjonaliów, obsługiwali
ruch pątniczy i handlowali na rynku położonym blisko klasztoru. Po drugim
rozbiorze Częstochowa została zajęta przez Prusów, w 1806 roku została
przyłączona do Księstwa Warszawskiego w wyniku zwycięskiej wojny Napoleona
z Prusami. Połączenie starej Cęstochowy z nową Połączenie się Nowej Częstochowy
ze Starą Częstochową jest bardzo dużym osiągnięciem, które dało wiele
korzyści wspólnemu miastu o nazwie Częstochowa. Po połączeniu dwóch miast
w jedno Częstochowa stała się czwartym miastem pod względem wielkości
w Królestwie Kongresowym po miastach: Warszawie, Lublinie i Kaliszu. Od
tej pory miasto przeszło szereg zmian w postaci przebudów rozmaitych budynków
(powstanie nowego ratusza na miejscu starego, spalonego najprawdopodobniej
w 1809 roku), usytuowaniu placów itp. Przemysł również zaczął się dynamicznie
formować od 1860 roku, kiedy to powstały trzy wapienniki. Wkrótce powstają
nowe zakłady przemysłowe specjalizujące się w: materiałach budowlanych,
przemyśle spożywczym, przemyśle drzewnym, metalowym, papierniczym i chemicznym.
W latach 1881-1901 pojawiają się nowe zakłady przemysłowe powstające z
zagranicznego kapitału. Niebawem zaczynają się formować zabudowy ubogich
dzielnic przeznaczonych dla robotników: Ostatni Grosz, Raków, Zawodzie,
Stradom. Na przełomie XIX i XX wieku w śródmieściu zostały utworzone szkoły
średnie, a szkoły zawodowe i szkoły podstawowe zlokalizowane są w całym
mieście. Częstochowa w okresie międzywojennym Podczas pierwszej wojny
światowej w latach 1914-1918 częstochowska gospodarka stanęła w miejscu
sparaliżowana przez zaborców. Po zakończeniu wojny i utworzeniu Państwa
Polskiego nasąpił okres rozbudowy mieszkaniowej. Liczba obywateli miasta
w 1921 roku wynosiła około 83 700 mieszkańców, a w 1939 roku 137 000.
Ważnym wydarzeniem było również przesunięcie granicy miasta w 1928-1930,
powiększając powierzchnię miasta o 47,2 km2. Okres II Wojny Światowej
Oddziały polskie stoczyły bohaterską i nierówną walkę z dwudziestokrotnie
większą armią niemiecką pod Mokrą 2 września 1939 roku. Oddziały polskie
zostały zmuszone do odstąpienia od obrony Częstochowy, w wyniku czego
Niemcy wkroczyli i zajęli Częstochowę z dniem 3 września 1939 roku o godzinie
5 rano. Niemcy wydali rozkaz, aby niemieccy żołnierze srogo karali częstochowską
ludność za wszelkie przewinienia. 4 września, w dniu wydania powyższego
rozkazu, częstochowianie doznali okrucieństw ze strony "Wehrmachtu".
Następna akcja ludobójcza "Wehrmachtu" odbyła się 10 września.
Duża akcja okupanta skierowana przeciwko obywatelom Częstochowy odbyła
się 11 listopada o nazwie "Sonderaktion", która miała na celu
aresztować krzewicieli polskości. Kolejną akcją była "Grossaktion",
która odbyła się 30 marca 1940 roku. Celem akcji było zniszczenie polskiego
ruch oporu. "Ausserordentliche Befriedigunsaktion" była akcją
która została przeprowadzona z 3 na 4 czerwca 1940 roku. Akcja miała zgładzić
przywódców ruchu oporu, oraz całkowitej pacyfikacji kraju. Większość akcjii
była kierowana przeciw ruchowi oporu, na działalność którego Niemcy odpowiadali
terrorem. Niemcy mordowali wielką liczbę ludności, czego świadectwem były
liczne egzekucje: na początku lata 1940 roku zbiorowa egzekucja pod Olsztynem
28 czerwca 1940 roku 1 listopad 1943, śmierć 10 więźniów politycznych
przy Rynku Wieluńskim 16 grudzień 1943, śmierć dwudziestu więźniów Zawodzia
3 i 25 marca 1944, zamordowanie 20 więźniów koło kość.św.Barbary i przy
ulicy Paulińskiej masowa zagłada Żydów Częstochowa po latach okupacji
Częstochowa została wyzwolona 16 stycznia 1945 roku. Miasto zostało wyzwolone
przez wojska radzieckie. Wojska te zaskoczywszy Niemców, zajęły miasto
bez zniszczeń. Przed wojną Częstochowa liczyła 137 000 tys. mieszkańców,
a po wojnie 108 000 tys. Szybko zaczął rozwijać się przemysł wydobywczy.
Zostały zlokalizowane liczne zakłady hutnicze. Pomiędzy śródmieściem,
dzielnicą Raków, Ostatnim Groszem powstała linia tramwajowa. Powstały
także osiedla: przy ulicy Sobieskiego, osiedle Śródmieście, Raków I, Raków
II, Raków III, Tysiąclecie-Południe, Tysiąclecie-Północ, Tysiąclecie-Zachód,
Błeszno-Okrzei-Plac Hutników. Budownictwo dzielnicowe rozbudowywuje się
wzdłuż osi Północ-Południe. Od 1960 do 1975 roku wzrosła liczba mieszkańców
o 23%, natomiast liczba mieszkań o 38%. Zbudowana została Filharmonia.
W 1945 roku utworzono Wyższą Szkołę Administracyjno - Handlową, która
w 1950 roku została upaństwowiona i została nazwana jako Wyższa Szkoła
Ekonomiczna. Uczelnia ta została zamknięta w 1957 roku, a gmach pozostały
po niej zajęła Politechnika Częstochowska. Powstały również licea: im.
Kopernika, im.Słowackiego, Katolickie, im. Traugutta, Technikum Hutnicze,
Szkoła Górnicza, Zasadnicza Szkoła Budowlana, im. Modrzewskiego, im. Kochanowskiego,
im. Mickiewicza, Samorządowe. Natomiast IV LO H.Sienkiewicza zostało założone
dużo wcześniej. Powyższy spis jest spisem obecnie istniejących szkół średnich.
W 1975 roku została uruchomiona przez Spółkę Wodną "Warta" oczyszczalnia
ścieków. Częstochowa stolicą województwa Niniejszy fakt potwierdza ustawa
zawarta 28 maja 1975 roku. Nowe województwo ma obecnie 6182 km2 powierzchni,
ludność liczy około 782,7 tys., w skład województwa częstochowskiego wchodzi
obecnie 17 miast. Katowice stolicą województwa W roku 1998 w wyniku przemiany
administracyjnej województwo częstochowskie przestaje istnieć. Obecnie
Częstochowa wchodzi w skład województwa śląskiego.
Powstał Ośrodek Dokumentacji
Prezydent Miasta Tadeusz Wrona polecił dyrektorowi Muzeum Częstochowskiego
Januszowi Jadczykowi powołać przy Muzeum Częstochowskim Ośrodek Dokumentacji
Dziejów Częstochowy. Dyrektorem tej placówki kulturalnej będzie historyk
Juliusz Sętowski.
Ośrodek zajmie się dokumentowanie dziejów Częstochowy stając się instytucją
szeroko otwartą dla osób chcących skorzystać z z wiedzy o przeszłości
miasta. W ramach ośrodka powstać ma Archiwum Fotografii ( gromadzące zbiory
także w wersji zdigitalizowanej) Archiwum Historii Mówionej (relacje świadków
ważnych wydarzeń historycznych), Archiwum Biograficzne (tworzące kartotekę
biograficzną miasta Częstochowy), Biblioteka Tematyczna ( gromadząca książki,
czasopisma i inne formy wydawnicze dotyczące dziejów miasta), Archiwum
Filmowe.
Ośrodek podejmie także działalność wydawniczą. Zamierzone jest wydawanie
Rocznika Historycznego Miasta Częstochowy. Wstępnie planuje się w 2007
r. poświecenie wydawnictwa osobie Władysława Biegańskiego a w 2008 udziałowi
częstochowian w walkach o niepodległość kraju. Ośrodek zamierza także
współuczestniczyć w realizacji projektu "Encyklopedia Częstochowy"
oraz w opracowaniu Słownika Biograficznego miasta.
Planowane są także formy działań edukacyjnych i popularyzatorskich, w
tym współpraca z kołami młodych historyków. Ośrodek prowadzić też będzie
działalność wystawienniczą i naukową.
Wybuch II wojny światowej
1 września o godzinie 4.45 wojska niemieckie, bez wypowiedzenia wojny,
przekroczyły granice Polski. Pierwszy etap wojny, zwany kampanią wrześniową,
formalnie rozpoczął się wejściem wojsk niemieckich na terytorium Wolnego
Miasta Gdańska. Ale pierwszym zbombardowanym miastem w Polsce był Wieluń.
Hitler skierował do Polski około 1,8 mln żołnierzy, 3 tys. czołgów i 2
tys. samolotów przeciw około 1 mln polskich żołnierzy, 700 samolotom i
400 czołgom.
W chwili wybuchu wojny Polska miała układ sojuszniczy z Francją z 1921
roku, z Wielką Brytanią z marca 1939 r. i z Rumunią (ale tylko w przypadku
ataku ze strony ZSRR). Niemcy były powiązane paktem antykominternowskim
z Japonią i Włochami, paktem stalowym z Włochami i paktem Ribbentrop-Mołotow
z 23 sierpnia 1939 r. z ZSRR. Ten ostatni dzielił Europę Środkową na strefy
wpływów obu państw. Hitler miał wolną rękę w wojnie z Polską.
3 września wojnę Niemcom wypowiedziały Wielka Brytania i Francja, od tego
momentu wojna była już wojną światową, choć na razie głównie z nazwy.
Jednocześnie z Niemcami ruszył na Polskę - o czym mało kto pamięta - słowacki
Korpus Armijny w sile trzech dywizji piechoty "Janosik", "Razus"
i "Skultety".
Pomimo zaciętego oporu, Niemcy dysponujący znaczącą przewagą uzbrojenia
już w pierwszych dniach września przełamali polską obronę. Walki na terenie
Polski zakończyły się 4 października kapitulacją Grupy Operacyjnej "Polesie"
gen. J. Kleeberga. Tym samym kampania wrześniowa skończyła się klęską
Polski.
17 września na wschodnie tereny kraju wkroczyły wojska ZSRR, łamiąc polsko-sowiecki
pakt o nieagresji. Armia Czerwona nie napotkała znaczącego oporu, bowiem
premier Sławoj - Składkowski stwierdził bezsilność wojsk polskich wobec
połączonych sił niemieckich i radzieckich, a marszałek Rydz - Śmigły wydał
dyrektywę, by zanadto nie walczyć z Rosjanami i nie zwiększać ofiar wśród
żołnierzy. W dniu ataku ZSRR rząd polski ewakuował się do Rumunii, skąd
został internowany. Prezydent Ignacy Mościcki wydał dekret o przekazaniu
władzy Władysławowi Raczkiewiczowi, rozpoczynając tym samym działalność
Polskiego Rządu na Uchodźstwie.
W czasie kampanii wrześniowej zginęło ok. 70 tys. polskich żołnierzy,
ok. 90 tys. osób zdecydowało się na emigrację, do niewoli niemieckiej
i sowieckiej dostało się ponad 550 tys. żołnierzy. II wojna światowa dopiero
się zaczynała...
Częstochowa w czasie II wojny światowej
Wojska hitlerowskie zajęły Częstochowę 3 września 1939 roku. Dzień później
w masakrze przeprowadzonej przez Wehrmacht straciło życie ponad 200 mieszkańców.
Nieopodal miasta w Mokrej (powiat kłobucki) 1-3 września doszło do jednej
z największych bitew kampanii wrześniowej. Na polach wsi Mokra Wołyńska
Brygada Kawalerii dowodzona przez pułkownika Juliana Filipowicza zniszczyła
ponad 100 czołgów i pojazdów mechanicznych nieprzyjaciela. W tej jednej
z najchlubniejszych dla Polaków bitew kampanii wrześniowej zginęło, zostało
rannych lub zaginęło 800 niemieckich żołnierzy. Życie straciło tam także
200 polskich żołnierzy, 300 zostało rannych.
Ogromny dramat spotkał częstochowskich Żydów - zagłada "dużego getta"
rozpoczęta 21 września 1942 roku i kosztowała życie blisko 30 tys. ludzi.
Po Powstaniu Warszawskim Częstochowa stała się faktyczną stolicą Polski
podziemnej. Znajdowała się tu Komenda Główna AK wraz z jej dowódcą gen.
Leopoldem Okulickim - Niedźwiadkiem. Tu także funkcjonował największy
uniwersytet "podziemny" stworzony przez kadrę naukową Uniwersytetu
Warszawskiego, Poznańskiego, SGH, SGGW, Akademii Medycznej w Warszawie
oraz Wilnie.
16 stycznia 1945 roku Częstochowa została zajęta przez wojska radzieckie.
|
